Zespół osadniczy z okresu wczesnego średniowiecza w Truszkach-Zalesiu, gm. Kolno, woj. podlaskie składa się z czterech stanowisk archeologicznych. Jego centralną częścią jest grodzisko pierścieniowate otoczone osadami. Dwie z nich stanowiły zaplecze gospodarcze grodu. Natomiast ślady osadnictwa na pobliskiej Górze Wieżowej hipotetycznie określono jako strażnicę.
Badania archeologiczne w Truszkach-Zalesiu prowadzono w latach 1984-1985 (pierwszy etap badań), 2001-2017 (drugi etap badań) i w 2024 r. (trzeci etap badań). Prace przebiegały pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Gąssowskiego i dr Ewy Łukaszewicz z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego (WA UW).
Badania archeologiczne w 2008 roku.
W wyniku wieloletnich interdyscyplinarnych badań ustalono, że w okresie wczesnego średniowiecza był to jeden z największych i najważniejszych ośrodków polityczno-gospodarczych, w tym handlowych, na północnym Mazowszu. Świadczą o tym odkryte podczas prac wykopaliskowych pozostałości obiektów mieszkalnych, gospodarczych, w tym rzemieślniczych i kultowych oraz liczne i różne przedmioty, głównie do użytku codziennego takie jak fragmenty glinianych naczyń, narzędzia, broń. Wśród znalezisk znalazły się również ozdoby wykonane z brązu czy paciorki z masy szklanej.
Na podstawie dendrochronologii ustalono, że gród powstał na początku X wieku i przetrwał prawdopodobnie do około połowy XI w.
Dwa pierwsze etapy badań dostarczyły cennych źródeł archeologicznych nie tylko dla badaczy osadnictwa na Wysoczyźnie Kolneńskiej czy historii północnego Mazowsza, ale również obszaru północno-wschodniej Europy i jego udziału w rozwoju dalekosiężnych kontaktów handlowych. Dowodem są znalezione na grodzisku w Truszkach-Zalesiu dirhamy arabskie.
Jednak, pomimo wielu lat badań nie udało się rozwiązać wszystkich istotnych problemów naukowych. Nadal nie wiemy, jaka była przynależność etniczna mieszkańców grodu i jego zaplecza. Nie odkryliśmy też miejsca pochówków tej ludności.
Mapa prezentująca fotomapę, relief terenu i wyniki badań magnetycznych (geofizycznych). W centralnej części widoczne jest mapa anomalii magnetycznych na grodzisku a bardziej na południe okrągła struktura być może obronna na Górze Wieżowej.
W związku z tym podjęto dalsze poszukiwania korzystając z różnych metod nieinwazyjnej prospekcji terenowej. Dzięki nim określono aktualny zasięg poszczególnych stanowisk archeologicznych badanego zespołu. Częściowo odtworzono przebieg kamiennych grobli, które na podmokłym terenie ułatwiały komunikację w obrębie całego założenia osadniczego. Badania przeprowadzone na Górze Wieżowej ujawniły istnienie w jej środkowej partii okrągłego w planie obiektu o średnicy ok. 50 m. Z przyczyn formalnych nie udało się na razie wyjaśnić jego funkcji.
Badania w 2024 roku przeprowadzono w ramach projektu „Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Truszkach-Zalesiu. Terenowa weryfikacja zabytku archeologicznego”.
Projekt Narodowego Instytutu Dziedzictwa (NID nr 04401/24) dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
Zespół osadniczy w Truszkach-Zalesiu, gm. Kolno został wpisany do rejestru zabytków archeologicznych i objęty jest ochroną prawną.
Wizualizacja numerycznego modelu terenu pokazująca ukształtowanie powierzchni i różnice wysokości. Model wykonano w oparciu o lotniczy skaning laserowy.
Prace nieinwazyjne w 2024 roku rozpoczęto od przetworzenia chmury punktów skaningu lotniczego ALS LiDAR (z zasobu GUGiK) w celu wizualizacji ukształtowania terenu. W drugiej kolejności wykonane zostały fotografie z powietrza, badania powierzchniowe oraz prospekcje geofizyczne metodami: magnetyczną, elektrooporową (profilowania i tomografia ERT) oraz elektromagnetyczną – georadarem.
Centralnym miejscem zespołu osadniczego w Truszkach – Zalesiu jest grodzisko. W efekcie pomiarów magnetometrem cezowym zmapowano tam anomalie związane m.in. z różnymi typami struktur archeologicznych. Wyniki badań widoczne poniżej na mapie magnetycznej świadczą zarówno o konstrukcji jak i sposobie użytkowania tego zabytku. Z badań wynika, że grodzisko mogło być częściowo spalone, co najwyraźniej widać w rejonie przejścia bramnego.
Wizualizacja reliefu terenu (po lewej) i mapa magnetyczna grodziska (po prawej).
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
